Pierwsza wzmianka
historyczna o Kozłowie i
parafii leżących na obszarze Ziemi Miechowskiej
pojawiła się za panowania
Bolesława V Wstydliwego (1233 -1279) Księcia
Sandomiersko - Krakowskiego.
Nadaje on przywilej dla Klasztoru Panien Franciszkańskich
Klarysek w Zawichoście
w r. 1257, mocą którego klasztor ten
pobierał z Kozłowa roczną
dziesięcinę
wartości 6 grzywien srebra.
Za panowania tego
księcia w roku 1241 następuje wielki
najazd Tatarów na te ziemie, który niszczył
i palił miasta i wsie. Kozłów
również nie uchronił się przed
Tatarami. Istniejący drewniany
kościół książęcy
po zrabowaniu został spalony, a ludność
Kozłowa znalazła schronienie w
niedostępnych dla wroga kniejach.
W 1288 za panowania
księcia Leszka Czarnego przystąpiono
do odbudowy spalonego kościoła. Powstał nowy
kościół już nie
książęcy ale
parafialny pod wezwaniem Wszystkich Świętych.
Kościół ten przetrwał ok. 150 lat
i był świadkiem wielu tragicznych wydarzeń w
czasie walk dzielnicowych książąt
o władzę nad krajem i jego zjednoczenie.
Właścicielami
Kozłowa przez dłuższy czas był
ród Comesów
kasztelanów kozłowskich herbu LIS. Ród ten
spowodował rozwój tego regionu przez
wykarczowanie okolicznych lasów, planowe osadnictwo i
powiększanie obszaru
uprawnej ziemi. Na to wskazują nazwy okolicznych wsi:
Karczowice, Przysieka,
Wola itd.
Fot 1. Kościół Parafialny w Kozłowie
Fundatorzy
kościoła parafialnego byli z
potężnego rodu
średniowiecznego Lisów, który w XII, XIII i
XIV w. sprawował główne urzędy na
dworach panujących książąt
dzielnicowych i królów polskich.
Władysław
Łokietek za sprawą Mikołaja Lisa. wojewody
krakowskiego i Pakosława Lisa z Mstyczowa - kasztelana
sandomierskiego
zjednoczył Królestwo i koronował
się na króla. Nadał temu rodowi
główne urzędy
w dzielnicy krakowskiej i łęczycko - sieradzkiej.
Za pierwszego
poświadczonego źródłowo
właściciela Kozłowa
należy uznać Piotra z Kozłowa, syna
kasztelana wiślickiego Andrzeja, a wnuka
kasztelana sandomierskiego i później krakowskiego
Pakosława z Mstyczowa. Jego
synami byli Mściwej z Kozłowa i Piotr z Marcinowie.
Mściwej z Kozłowa przejął po
ojcu Kozłów wraz z przyległymi dobrami.
Ojcu Piotrowi i synowi
Mściwojowi przypisuje się budowę
założenia obronnego - bezpiecznej siedziby dla
zwartego majątku - jako
ufortyfikowanej rezydencji dziedziców rozległego
klucza własności ziemskich,
którego centrum znajdowało się w
Kozłowie. Relikty tego założenia obronnego
znajdują się (słabo zarysowane) na
podmokłych łąkach na wschód od
Kozłowa.
Pierwszy raz istnienie rezydencji w Kozłowie
poświadczają dokumenty z 1381 roku
w postaci zapisu „curia", a następnie w
księgach ziemskich krakowskich w
dokumencie z roku 1394 występuje kapelan „de curia"
czyli kapelan kaplicy
dworskiej w Kozłowie. Lokalizacja tej rezydencji w sytuacji
istnienia wokół
Kozłowa płaskiego terenu zdecydowana została
wśród podmokłych łąk.
Przypuszczeniu
temu zdają się zaświadczyć
nieznaczne nasypy ziemne i centralny nasyp o
kształcie elipsy o wymiarach ok. 55 x 35 m i
przylegający doń od południa
„aneks" również o podstawie owalnej o
wymiarach ok. 23 x 18 m. Oba te
człony założenia dzieliła fosa o
szerokości 14 - 16 m.
Brak jest
dokładniejszych danych na temat użytkowania tej
rezydencji. Prawdopodobnie upadek jej nastąpił
gwałtownie w wyniku pożaru
zabudowań, który miał miejsce przed
końcem XV wieku. Nie ma również
dowodów
świadczących o podejmowaniu prób odbudowania
rezydencji. W roku 1407 Mściwoj
wycofał się z życia publicznego i
zrzekł się na rzecz syna Mikołaja
majątków
ziemskich. Zmarł po 1411 roku - został pochowany wraz
z żoną Świętochną w
klasztorze 0.0. Cystersów w Jędrzejowie.
Mikołaj
piszący się z Kozłowa zaliczany jest do
wąskiego
grona najświatlejszych ludzi polskiego średniowiecza
- w latach 1410 - 1411
osiągnął godność rektora
Uniwersytetu Krakowskiego, a w latach 1414 - 1420
sprawował funkcję wicekanclerza tegoż
Uniwersytetu.
Mściwoj po swojej
śmierci pozostawił licznych
spadkobierców. Pierwszy z nich Jarosław i drugi Jan
oraz Katarzyna otrzymali
całą posiadłość
Kozłowa. W 1444 r. Jarosław herbu Lis
przystąpił do budowy
nowego kościoła z drewna modrzewiowego pod wezwaniem
Wszystkich Świętych. Po
Jarosławie właścicielem Kozłowa
jest jego syn Comes Jakub.
Linia rodu Lisów
Kozłowskich wykazuje tendencje
zamierania. Na tych ostatnich właścicielach urywa
się kronika średniowieczna
kasztelanów z Kozłowa.
W XV w.
Kozłów jednak nadal istnieje jako ważna
osada
handlowa, rozwija się jako parafia mająca opiekuna i
protektora . Powstaje
tutaj szkoła przy Kościele, ochronka dla
starców, szpital, wikariat i plebania
. Fundator parafii Mszczuj zapewnia środki na ich utrzymanie.
Obszar parafii
Kozłów wg
aktu fundacyjnego z 1381 r. Lisa Mściwoja obejmował
następujące wsie:
Kozłów, Rogów,
Stanowiska (Bogdanów). Przybysławice,
Łazików,
Bryzdzyn, Konaszówka, Głowiany (Głogowiany),
Wierzbica, Zamek - Kozłów, Czarna
Rogoża i Wola - razem 13 wsi. Natomiast hrabstwo
Kozłów było trzykrotnie
większe (od Czepiec do Trzonowa i od
Pękosławia do Mianocic i Częstochowie nad
Nidą).
W XVI - XVII wieku
Kozłów
zaliczał się do największych osad w tej
okolicy. Było wówczas w Kozłowie 12 -
12.5 łana kmiecego. 7 zagród z rolami, 2
komorników, karczma i rzemieślnik. W
roku 1791 Kozłów miał 34 domy ( w tym
.młyn i browar) oraz na gruntach
plebańskich 12 domów ( w tym plebania i szpital) i
ogółem 315 mieszkańców ( w
tym 6 szlachty i 6 Żydów). Do bogatszych wsi w tym
czasie zliczały się Kępie,
Przysieka, Karczowice, Marcinowice i Wolica.
W XVII w.
Kozłów należał
do powiatu Księskiego, ponieważ ziemia miechowska
była terytorialnie
rozdzielona między powiaty Księski i Proszowicki. W
roku 1287 lub 1288 Kozłów
był złupiony przez Tatarów
cofających się spod Krakowa po nieudanej
próbie
zdobycia tego miasta.
W latach 1655 - 1702 najazdy
szwedzkie pustoszyły ziemię miechowską.
W 1665 r.
nastąpił
przemarsz wojsk, na czele których stał
marszałek wielki koronny i hetman polny
koronny Jerzy Lubomirski w czasie rokoszu przeciwko królowi
Janowi
Kazimierzowi. W 1764 nawiedziło ziemię
miechowską trzęsienie ziemi, a w 1749
r. nalot szarańczy.
W roku 1795 po ostatnim
rozbiorze Polski tereny Kozłowa znalazły się
pod zaborem austriackim w granicach
Galicji Nowej lub Zachodniej. W XVIII w. osiedlili się na
ziemi miechowskiej
Żydzi, których w parafii Kozłów
było 13 osób - trudnili się
produkcją gorzałki,
piwa, sklepikarstwem, handlem domokrążnym i
faktorstwem.
Ziemia miechowska
weszła w
skład cyrkułu krakowskiego, a od 1796 w
skład cyrkułu w Końskich, do
którego
włączony został Kozłów. W
1809 wojska Księstwa Warszawskiego pod wodzą
księcia
Józefa Poniatowskiego dążąc
szlakiem przez Miechów wkroczyły do Krakowa -
Galicja Zachodnia została wcielona do Księstwa.
Po klęsce Napoleona
- na
Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. z części
Księstwa Warszawskiego powstało
Królestwo Polskie z carem Aleksandrem l jako królem
Polski. Utworzono
województwa m.in. krakowskie w skład którego
weszły obwody, a m.in. obwód miechowski.
Kozłów był wtedy gmina wiejską.
Po stłumieniu
powstania
listopadowego rozpoczął się okres
likwidowania swobód i praw obywatelskich,
okres ucisku narodowościowego i rusyfikacji. W 1832 r.
nastąpiło przyłączenie
Królestwa Polskiego do cesarstwa rosyjskiego. W 1837 r. nazwy
„województwo" zamieniono na „gubernia", a
powiat miechowski włączono
do guberni radomskiej. Po roku 1863 wprowadzono
język rosyjski jako
urzędowy.
1866 r. powiat miechowski, a
z nim i Kozłów, włączono do
nowo utworzonej guberni kieleckiej.
Pracę
oświatową na wsi po likwidacji w 1905 r.
Jutrzenki" przejęła tzw. Macierz Szkolna
(zlikwidowana w 1907 r.), a akcje
społeczno - gospodarczą przejęły
Kołka Rolnicze.
W 1912 r. powstało
w Kozłowie „Kółko Rolnicze",
którego celem była praca oświatowa
z zakresu rolnictwa poprzez odczyty,
pogadanki, wycieczki, kursy rolnicze, zakładanie bibliotek,
zaopatrywanie
członków w nawozy, nasiona. W tym czasie
powstały również gminne kasy
pożyczkowe - oszczędnościowe.
Jednym z działaczy
chłopskich realizujących hasło
„Sami
sobie stworzymy lepszą przyszłość"
był m.in. Jan Tabor z Bogdanowa.
W 1934 r. powstała
linia kolejowa Kraków - Warszawa.
Powiat miechowski (w skład którego wchodził
Kozłów) należał do najbardziej
przeludnionych terenów (114 osób na 1 km2).
Przed II wojną
światową (1939 r.) powstała w
Kozłowie
Spółdzielnia Mleczarska.
6 września 1939 r.
wkroczyli do Kozłowa Niemcy -
rozpoczęła się II wojna światowa.
Kozłów wraz z ziemią miechowską i
innymi
terenami Polski włączony do Generalnej Guberni.